Czy grozi nam katastrofa ludnościowa?

Ocena użytkowników: 1 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Politycy i demografowie coraz częściej ostrzegają o grożącej nam katastrofie ludnościowej. O co im właściwie chodzi?

Każda zbiorowość ludzka (uczniowie jakiejś szkoły, pracownicy jakiejś firmy, mieszkańcy jakiegoś miasta, mieszkańcy państwa itp.) charakteryzuje się różnymi cechami określającymi jej strukturę (wiek, płeć, miejsce zamieszkania - miasto lub wieś, poziom wykształcenia itp.).

Zanim przejdę do sedna, zapoznam Was ze stosowaną przed demografów, klasyczną formą prezentacji danych ludnościowych - piramidą ludności. Najpierw, na uproszczonym przykładzie, przedstawię jak odczytywać informacje z piramidy, a następnie - wykorzystując model Głównego Urzędu Statystycznego - zwrócę uwagę na zmiany w ludności naszego kraju. Na koniec odniosę się krótko do płci, wspominając o ciekawym zjawisku, o którym zapewne nie wszyscy wiedzą.

Niżej znajdziecie przykład piramidy ludności. Obrazuje ona cechy hipotetycznej zbiorowości ludzkiej w jakimś momencie czasu, załóżmy, że 31 grudnia roku 2012. Wskazanie punktu czasowego, do którego odnosi się piramida jest bardzo ważne. Żadna zbiorowość ludzi nie jest stała ale zmienia się w czasie. Ludzie rodzą się, starzeją i umierają; co więcej - umierają w różnym wieku. Piramida ludności jest niejako fotografią zbiorowości ludzkiej wykonaną w jakiejś chwili - obrazuje cechy tej zbiorowości ale nie mówi nic o zmianach tych cech w czasie. Gdy chcemy uchwycić zmiany, musimy porównać piramidy z różnych okresów.

przykład piramidy ludności

Przykład piramidy

Co możemy odczytać z naszej piramidy? Lewa strona (kratki żółte) dotyczy mężczyzn, prawa (kratki zielone) odnosi się do kobiet. Jak wyglądała nasza hipotetyczna społeczność (zbiorowość) w momencie, który prezentuje piramida? 

  • liczyła 41 chłopców (każda krata to jedna osoba, a żółtych kratek mamy 41) i 35 dziewczynek (jest 35 kratek zielonych) czyli łącznie 76 dzieci,
  • w wieku do 1 roku (przedział 0 - 1) było 8 chłopców (8 kratek żółtych dla tego przedziału) i 6 dziewczynek (6 kratek zielonych) czyli łącznie 14 dzieci,
  • w wieku od 1 roku do 2 lat (przedział 1 - 2) było 7 chłopców (7 kratek żółtych) i 6 dziewczynek (6 kratek zielonych) czyli łącznie 13 dzieci itd.

Założyliśmy wcześniej, że nasza przykładowa piramida prezentuje hipotetyczną społeczność w dniu 31 grudnia 2012 r.

Najniższy poziomy pasek złożony z żółtych kratek mówi nam, że 31 grudnia 2012 r. nasza minispołeczność liczy 8 chłopców w wieku do 1 roku. Reprezentuje więc wszystkich żyjących chłopców urodzonych w 2012 roku. W 2012 roku mogło urodzić się więcej chłopców ale nie przeżyli do 31 grudnia - nie ma ich więc na naszej "fotografii".

Drugi od dołu żółty pasek reprezentuje wszystkich chłopców, którzy urodzili się od 1 stycznia do 31 grudnia 2011 roku i żyją w dniu 31 grudnia 2012 roku. Pasek w naszym przykładzie reprezentuje 7 chłopców. W 2011 roku mogło urodzić się 7 chłopców i wszyscy mogli przeżyć do 31 grudnia 2012 roku, ale - co bardziej prawdopodobne - urodziło się ich zapewne więcej lecz część do tego dnia zmarła.

Trzeci od dołu żółty pasek reprezentuje wszystkich chłopców urodzonych od 1 stycznia do 31 grudnia 2010 roku. I tak dalej. Identycznie należy odczytywać zielone paski obrazujące dziewczynki.

Generalnie najniższy pasek prezentuje osoby urodzone w ciągu roku poprzedzającego sporządzenie piramidy. Jeśli więc piramida obrazuje stan na 31 grudnia 2012 roku, to najniższy pasek odnosi się do roku 2012, jeśli piramida pokazuje sytuację na 31 grudnia 2011 roku, to najniższe paski odpowiadają dzieciom urodzonym w 2011 roku.

Dla łatwiejszego zrozumienia mówię o liczbie kratek, w rzeczywistych piramidach poprawniej jest mówić o długości pasków - im dłuższy pasek, tym większa liczebność, piramida jest po prostu rodzajem wykresu. Dla porządku muszę wspomnieć, że liczebność może być prezentowana w liczbach bezwzględnych (najczęściej w tysiącach osób) ale także w procentach całej zbiorowości.

Stwierdziłem wyżej, że piramida ludności jest fotografią zbiorowości ludzkiej w danej chwili. Mimo to, na jej podstawie można wyciągnąć pewne wnioski.

rodzaje piramid ludności

Rodzaje piramid

Zbiorowość progresywna to młode społeczeństwo o dużej, stale rosnącej liczbie urodzeń. Jej liczebność ustawicznie wzrasta.

Zbiorowość zastojowa to taka, w której liczba urodzeń w kolejnych latach jest stała bądź zbliżona. Roczna liczba urodzeń jest równa rocznej liczby zgonów. Liczebność takiej zbiorowości pozostaje niezmienna.

W zbiorowości regresywnej liczna urodzin spada z roku na rok, a więc jej liczebność stale się zmniejsza.

Są to podstawowe rodzaje zbiorowości. W praktyce obserwuje się także inne.

Przejdźmy do piramid ludności Polski. Wszystkie poniższe rysunki to elementy modelu struktury ludności w latach 1975 - 2029, znajdującego się na stronach Głównego Urzędu Statystycznego.

Struktura ludności Polski w 2000 roku

struktura ludności w 2000 roku

Źródło: Główny Urząd Statystyczny

Na rysunku widać poziomą cienką kreskę. Podświetliłem w ten sposób liczebności osób urodzonych w 1981 roku (wtedy 19-latków). W roku 2000 mężczyzn z tego rocznika było 323.760, a kobiet - 312.590.

Spójrzmy teraz na piramidę z 2012 roku.

Struktura ludności Polski w 2012 roku

struktura ludności w 2012 roku

Źródło: Główny Urząd Statystyczny

Liczebności mężczyzn i kobiet urodzonych w 1981 (w roku 2012 już 31-latków) zmniejszyły się. Mężczyzn z rocznika 1981 było 317.140 (mniej o 6.620 czyli o 2,04% niż w roku 2000), a kobiet z tego rocznika było 308.170 (mniej o 4.420 czyli o 1,41%).

Na obu piramidach widzimy charakterystyczne "garby". Obrazują one tzw. wyże demograficzne. Na naszych piramidach widzimy dwa wyże. Szczyt górnego przypada na roczniki 1955 - 1957. W latach tych liczba urodzeń była większa niż w innych. W następnych rocznikach (przesuwając się w dół piramid) liczba urodzeń spada, osiągając minimum w rocznikach 1966 - 1967, a następnie znów zaczyna rosnąć aż do drugiego wyżu z lat 1982 - 1984. Zauważmy, że różnica między rocznikami wyżów wynosi ok. 25 - 29 lat. Późniejszy wyż jest efektem wyżu wcześniejszego. Liczniejsze pokolenie ma siłą rzeczy liczniejsze potomstwo. Wyż rodzi wyż, a następstwem niżu jest kolejny niż. Oczywiście jeśli nie zmienia się preferowany model rodziny.

Model, z którego pochodzą rysunki obejmuje również prognozę ludności Polski do 2030 roku. Spójrzmy jak według GUS będzie wyglądać nasze społeczeństwo za kilkanaście lat.

Struktura ludności Polski w 2029 roku

struktura ludności w 2029 roku

Źródło: Główny Urząd Statystyczny

Bogatsi o nową wiedzę widzimy, że struktura ludności naszego kraju zaczyna się zmieniać. Staje się wyraźnie regresywna. Wyż z początku lat 80-tych nie spowodował kolejnego wyżu. Z roku na rok rodzi się coraz mniej dzieci. Liczba ludności stale maleje, a społeczeństwo starzeje się. Nadchodzi katastrofa ludnościowa - główna przyczyna obaw o nasz system emerytalny.

Model, z którego pochodzą rysunki znajdziecie pod adresem . Myślę, że po przeczytaniu tego tekstu będziecie mogli bez żadnego problemu analizować i porównywać piramidy ludności z innych lat, uwzględnionych w modelu, a także każdą inną piramidę, z którą się zetkniecie.

Jak obiecałem na wstępie, zwrócę jeszcze uwagę na pewną ciekawostkę demograficzną. Powszechne jest przekonanie, że rodzi się jednakowa liczba chłopców i dziewcząt. Jest ono jednak fałszywe. W Polsce w latach 2003 - 2012 na 1.000 dziewczynek rodziło się średnio 1.061 chłopców (obliczenia własne autora). Gdyby nie było USG moglibyście śmiało zarabiać na podawaniu płci dziecka przed narodzeniem. Gdybyście za taką usługę brali 10 zł i zwracali podwojoną opłatę w przypadku pomyłki, to określając płeć 2061 dzieci, moglibyście zarobić 610 zł. Jak? W każdym przypadku typując chłopca. Suma wpłat przyszłych rodziców wyniosłaby 20.610 zł. Jednak w 1.000 przypadków (dziewczynek), płeć podalibyście błędnie i musieli zwrócić 20.000 zł. (1.000 * (10 * 2)). Pozostałoby 610 zł.

Zawsze i wszędzie rodzi się nieznacznie więcej chłopców, aczkolwiek stosunek urodzeń chłopców do urodzeń dziewcząt waha się w różnych latach i jest różny w różnych krajach czy na różnych obszarach.

Zjawisko to jest przejawem mądrości Natury. Mężczyźni są słabsi biologicznie od kobiet, żyją krócej niż one. Dlatego, niejako w ramach rekompensaty, rodzi się więcej chłopców. Jeśli uważnie śledziliście tekst to zauważyliście, że w ciągu 12 lat zmarło 2,04% mężczyzn i tylko 1,41% kobiet z rocznika 1981 żyjących w roku 2000. Jeśli korzystając z modelu GUS sprawdzicie liczebności kobiet i mężczyzn z poszczególnych roczników, to zauważycie, że stosunek liczby mężczyzn do liczby kobiet zmniejsza się. Weźmy rok 2012. Żyło wtedy 232.950 47-letnich mężczyzn i 232.480 ich rówieśniczek. Jednak w następnym roczniku sytuacja uległa już odwróceniu. Żyło 237.570 48-latków i 238.290 kobiet w tym samym wieku. W kolejnych rocznikach relacja ta staje się coraz bardziej niekorzystna dla mężczyzn. Mieliśmy wtedy 3.160 mężczyzn i 12.710 (!) kobiet w wieku 93 lat.